Gdzie szukać informacji na temat pomników przyrody?

Wg danych GUS ( Rocznik Statystyczny 2013 r. ) w Polsce znajduje się ponad 36 tys. pomników przyrody.

Znalezienie jednolitej informacji na temat wszystkich pomników przyrody w Polsce jest z oczywistych względów niemożliwe, publikacje książkowe oraz informacje w sieci mają zwykle charakter regionalny. Nie sposób tu wymienić tytułów książek, w których porusza się temat pomników przyrody, poniższy artykuł pomoże odnajdywać informacje dostępne w internecie.

Rejestry pomników przyrody ( w formacie .pdf lub .xls ) znajdujących się na terenie danego województwa, dostępne są na stronach Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Wpisujemy w wyszukiwarkę „RDOŚ i stolicę interesującego nas województwa” i tam w zakładkach „Ochrona przyrody” lub „formy ochrony przyrody” ściągamy plik z listą pomników przyrody.

W przypadku niektórych województw może nas spotkać rozczarowanie – wykaz pomników przyrody nie został opublikowany lub w rejestrze brakuje danych na temat lokalizacji pomnika przyrody. W takiej sytuacji sięgamy po Biuletyny Informacji Publicznej (w skrócie BIP – y), a konkretnie wyszukujemy Program Ochrony Środowiska, który to każda gmina, powiat, miasto co kilka lat sporządza. W dokumencie tym prawie zawsze znajduje się lista pomników przyrody oraz wiele innych cennych informacji przyrodniczych.

Znakomitym źródłem informacji ( szczególnie na temat pomnikowych drzew ) są strony Lasów Państwowych. Pewnym kłopotem jest ustalenie granic danego nadleśnictwa, ponieważ bardzo często nie pokrywają się z granicami gminnymi lub powiatowymi. Gdy już ustalimy na terenie którego nadleśnictwa znajdują się interesujące nas pomniki przyrody, szukamy zakładki Ochrona Przyrody lub Plan Urządzenia Lasu.

Nie należy się zdziwić, jeśli lokalizacja drzewa rosnącego na terenie leśnym, zostanie opisana numerem oddziału (np. 177 c). Należy wtedy poszukać mapy nadleśnictwa ( np. znakomita strona RDPL Zielona Góra) lub map dołączonych do Planu Urządzenia Lasu np. lasy HCVF.

Oczywiście doskonałym źródłem informacji o pomnikach przyrody, jest strona http://pomniki-przyrody.odskok.pl/, gdzie oprócz aktualnych zdjęć, czytelnik zawsze znajdzie dokładny opis lokalizacji. Powodzenia w poszukiwaniach !

Prawo dotyczące pomników przyrody.

Zgodnie z Ustawą o Ochronie Przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. Art. 6 ust.1 pkt. 6 pomniki przyrody są jedną z form ochrony przyrody.

Artykuł 40 ust. 1 tej ustawy definiuje pomniki przyrody następująco:

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

Ust. 2 stanowi :

Na terenach niezabudowanych, jeżeli nie stanowi to zagrożenia dla ludzi lub mienia, drzewa stanowiące pomniki przyrody podlegają ochronie aż do ich samoistnego, całkowitego rozpadu.

Czyli, na terenie niezabudowanym, uschnięty pień martwego, pomnikowego drzewa, nadal jest ustawowo chroniony, do momentu gdy zamieni się w próchnicę.

W ust.3 czytamy :

Minister właściwy do spraw środowiska może określić, w drodze rozporządzenia, kryteria uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody, kierując się potrzebą ochrony drzew i krzewów ze względu na ich wielkość, wiek, pokrój i znaczenie historyczne, a odnośnie tworów przyrody nieożywionej– ze względu na ich znaczenie naukowe, estetyczne i krajobrazowe.

Niestety, właściwy minister takiego rozporządzenia nie wydał (pomimo upływu wielu lat od uprawomocnienia się tej ustawy). Powoduje to pewne komplikacje związane z interpretacją frazy „okazałe drzewa” z ust. 1. przy zgłaszaniu drzewa do objęcia ochroną. Z pomocą przychodzi tu Liga Ochrony Przyrody, która na swojej stronie internetowej podaje :

Kryterium uznania drzewa za pomnik przyrody jest jego obwód mierzony na wysokości 130 cm od powierzchni ziemi. Obwody najbardziej pospolitych gatunków drzew stanowią dolną granicę dla drzew pomnikowych. Obwody gatunków rodzimych drzew stanowiące orientacyjne dolne granice dla drzew pomnikowych (wg Instrukcji o urządzaniu lasów w parkach narodowych i rezerwatach przyrody wydane przez Ministerstwo Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego):

  1. czeremcha zwyczajna – 94 cm
  2. jabłoń – 94 cm
  3. jarzębina – 157 cm
  4. grab pospolity – 188 cm
  5. brzoza brodawkowa – 219 cm
  6. brzoza omszona – 219 cm
  7. klon jawor – 219 cm
  8. klon pospolity – 219 cm
  9. topola osika – 219 cm
  10. wiąz pospolity – 219 cm
  11. jesion wyniosły – 251 cm
  12. buk pospolity – 314 cm
  13. jodła – 314 cm
  14. lipa drobnolistna – 314 cm
  15. lipa szerokolistna – 314 cm
  16. modrzew europejski – 314 cm
  17. sosna pospolita – 314 cm
  18. świerk pospolity – 314 cm
  19. dąb szypułkowy – 376 cm
  20. topola czarna i biała – 376 cm
  21. wierzba biała i krucha – 376 cm

Okazy poszczególnych gatunków drzew, występujących na granicy lub poza granicą swego naturalnego zasięgu, mogą być uznane za pomniki przyrody w przypadku stwierdzenia mniejszych rozmiarów.

Obwody gatunków drzew obcego pochodzenia stanowiące orientacyjną dolną granicę dla drzew pomnikowych:

  1. Złotokap pospolity – 95 cm
  2. Oliwnik wąskolistny – 100 cm
  3. Cis pospolity – 150 cm (wszystkie cisy na stanowiskach naturalnych niezależnie od rozmiarów podlegają ochronie prawnej jako drzewa należące do wymierającego gatunku).
  4. Cyprysik groszkowy – 150 cm
  5. Cyprysik Lawsona – 150 cm
  6. Żywotnik zachodni – 150 cm
  7. Miłorząb dwuklapowy – 200 cm
  8. Żywotnik olbrzymi – 200 cm
  9. Sosna wejmutka – 220 cm
  10. Klon srebrzysty – 250 cm
  11. Sosna czarna – 250 cm
  12. Tulipanowiec amerykański – 250 cm
  13. Daglezja zielona – 300 cm
  14. Kasztanowiec biały – 300 cm
  15. Platan klonolistny – 400 cm

W przypadku głazów narzutowych kryterium uznania za pomnik przyrody jest obwód mierzony w najszerszym miejscu projektowanego obiektu. Przyjmuje się, że minimalny obwód powinien wynosić 300 cm .

Art. 45 poświęcony jest zakazom :

1. W stosunku do pomnika przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego lub zespołu przyrodniczo-krajobrazowego mogą być wprowadzone następujące zakazy:

1) niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu lub obszaru;

2) wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, z wyjątkiem prac związanych z zabezpieczeniem przeciwsztormowym lub przeciwpowodziowym albo budową, odbudową, utrzymywaniem, remontem lub naprawą urządzeń wodnych;

3) uszkadzania i zanieczyszczania gleby;

4) dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;

5) likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników wodnych, starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;

6) wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia użytkowanych gruntów rolnych;

7) zmiany sposobu użytkowania ziemi;

8)wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i bursztynu;

9) umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, legowisk zwierzęcych oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynności związanych z racjonalną gospodarką rolną, leśną, rybacką i łowiecką;

10) zbioru, niszczenia, uszkadzania roślin i grzybów na obszarach użytków ekologicznych, utworzonych w celu ochrony stanowisk, siedlisk lub ostoi roślin i grzybów chronionych;

11) umieszczania tablic reklamowych.

2. Zakazy, o których mowa w ust. 1, nie dotyczą:

1) prac wykonywanych na potrzeby ochrony przyrody po uzgodnieniu z organem ustanawiaj ącym daną formę ochrony przyrody;

2) realizacji inwestycji celu publicznego po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody;

3) zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa;

4) likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzenia akcji ratowniczych.

Kto umyślnie narusza zakazy obowiązujące w stosunku do pomnika przyrody, zgodnie z art. 127 podlega karze grzywny lub aresztu.

Ustanowienie pomnika przyrody następuje (po uzgodnieniu regionalnym dyrektorem ochrony środowiska) w drodze uchwały rady gminy. Uchwała ta powinna zawierać nazwę obiektu, jego położenie, szczególne cele ochrony, obowiązujące zakazy oraz sprawującego nadzór nad pomnikiem przyrody. Z kolei organ sprawujący nadzór obowiązany jest umieścić stosowną tablicę informacyjną. Wzór tablic określa Rozporządzenie Ministra Środowiska z 10 grudnia 2004r.

Załącznik nr 2

WZÓR TABLICY INFORMUJĄCEJ O NAZWIE POMNIKA PRZYRODY BĘDĄCEGO POJEDYNCZYM TWOREM PRZYRODY ŻYWEJ LUB NIEOŻYWIONEJ

Objaśnienia:

1) Tablica może być wykonana z masy plastycznej sporządzonej ze spienionego polichlorku winylu (PCW) albo blachy ocynkowanej stalowej lub blachy aluminiowej;
2) tablica ma kształt prostokąta o wysokości 13,5 cm i szerokości 9 cm;
3) tło tablicy jest koloru zielonego; w jej górnej części jest umieszczony symetrycznie wizerunek orła w koronie o wysokości i szerokości 8 cm, koloru białego; w dolnej części tablicy jest umieszczony symetrycznie w dwóch rzędach napis „POMNIK PRZYRODY„, o wysokości liter 1 cm, w kolorze białym;
4) odległość pomiędzy wizerunkiem orła w koronie a napisem oraz pierwszym i drugim rzędem napisu i odległość pomiędzy drugim rzędem napisu a dolną krawędzią tablicy wynosi 1 cm;
5) odległość wizerunku orła w koronie od górnej krawędzi tablicy wynosi 0,5 cm.

 Starszy typ tabliczki :

Tabliczka na zdjęciu powyżej różni się nieco od wzoru określonego przez ministra, zawiera bowiem dodatkową informację „prawem chroniony”. Spotkałem się również z tabliczkami innego koloru, choć niezgodne z ministerialnym wzorem, doskonale widoczne w terenie (park w Szczawnie Zdroju) :

Załącznik nr 3

WZÓR TABLICY INFORMUJĄCEJ O NAZWIE POMNIKA PRZYRODY BĘDĄCEGO SKUPISKIEM TWORÓW PRZYRODY ŻYWEJ LUB NIEOŻYWIONEJ

Objaśnienia:

*) Należy podać nazwę własną skupiska tworów przyrody żywej lub nieożywionej.
1) Tablica może być wykonana z masy plastycznej sporządzonej ze spienionego polichlorku winylu (PCW) albo blachy ocynkowanej stalowej lub blachy aluminiowej;
2) tablica ma kształt prostokąta o wymiarach zależnych od długości napisów przy stosunku szerokości do jej wysokości 3:1;
3) tło tablicy jest koloru czerwonego, w jej górnej części jest umieszczony symetrycznie wizerunek orła w koronie o wysokości i szerokości 8 cm, koloru białego; poniżej wizerunku orła w koronie są umieszczone symetrycznie w dwóch rzędach napisy: w pierwszym rzędzie napis „POMNIK PRZYRODY”, w drugim rzędzie napis informujący o nazwie własnej skupiska tworów przyrody żywej lub nieożywionej, o wysokości liter 8 cm, w kolorze białym;
4) odstępy pomiędzy wizerunkiem orła w koronie a górną krawędzią tablicy i odległością napisów od krawędzi dolnej powinny być takie same.

 Tablica w terenie :

z zielonym, zamiast czerwonym tłem.

Podkreślenia i pogrubienia w powyższym tekście zostały wprowadzone przez autora i nie występują w oryginalnych wersjach ustawy i rozporządzenia.