Małe Organy Myśliborskie na wzgórzu Rataj (gm. Paszowice, dolnośląskie).

W swojej długiej i bogatej historii geologicznej Sudety były wielokrotnie poddawane ruchom tektonicznym, którym zawsze towarzyszyły zjawiska wulkaniczne. Te najmłodsze, doskonale wyróżniające się w krajobrazie dawne stożki wulkaniczne, skupione są głównie na Pogórzu Kaczawskim. Do najbardziej znanych na tym terenie przykładów trzeciorzędowego wulkanizmu należą: Wilkołak, Ostrzyca, Grodziec, Czartowska Skała. Nieco mniejszą popularnością cieszą się położone na krawędzi Parku Krajobrazowego Chełmy i sudeckiego uskoku brzeżnego wzgórza: Radogost, Bazaltowa Góra, Górzec oraz będący tematem dzisiejszego artykułu Rataj. Działalność kamieniołomu odsłoniła istniejący na Rataju komin wulkaniczny; bazaltowe słupy o wyraźnej oddzielności ułożone wachlarzowato, zasugerowały nazwę wyrobiska – „Małe Organy Myśliborskie”.

Do „Małych Organów Myśliborskich” najłatwiej dostać się wytyczonymi szlakami z pobliskiego Myśliborza. Wędrówkę rozpoczynamy przy Centrum Edukacji Ekologicznej i Krajoznawstwa „Salamandra” lub z położonego 200 m dalej dużego, płatnego parkingu. Na początku skrajem lasu, obok dwóch pomnikowych cisów, potem skręcamy w lewo i dalej w górę zboczem porośniętym trawą. W miejscach gdzie istnieją wątpliwości co do przebiegu szlaku ustawiono stylowe drogowskazy.

Maszerując po stoku, warto się na chwilę odwrócić.

Docieramy do kępy drzew, przy którym ustawiono znany już nam drogowskaz. Przy okazji możemy zapoznać się ze szlakami, które nam towarzyszą.

Po chwili wchodzimy w las liściasty porastający wierzchołek Rataja (350 m n.p.m.), szlak skręca w lewo i łagodnie trawersuje zbocze. Kolejny drogowskaz kieruje nas do dawnego łomu bazaltu.

Zanim rozpoczniemy podziwianie Małych Organów Myśliborskich warto zapoznać się z treścią dwóch tablic dydaktycznych – będziemy wiedzieć na co zwrócić szczególną uwagę.

Działalność kamieniołomu odsłoniła środkową część komina wulkanicznego, czynnego przed 15 – 18 mln lat (miocen). Wysokość ściany to 28 m. Naprężenia powstające podczas stygnięcia lawy powodują powstawanie tzw. ciosu termicznego – regularnych słupów o przekroju pięcio – lub sześciokąta i średnicy do 30 cm.

Pod względem petrograficznym skały budujące Małe Organy to tzw. bazanity, czyli bazalty oliwinowe złożone z augitu, oliwinu, plagioklazów (bytownit), tlenków żelaza.

Małe Organy Myśliborskie chronione są jako pomnik przyrody nieożywionej od 27.02.1965 r. Nazwa Małe Organy powstała aby odróżnić je od Wielkich Organów Wielisławskich – znanego pomnika przyrody położonego w pobliżu Świerzawy, również na Pogórzu Kaczawskim. Treść drugiej tablicy rozwija temat przyrody ożywionej wokół geostanowiska oraz wspomina o grodzie istniejącym na szczycie Rataja, zniszczonym eksploatacją bazaltu.

prawa część tablicy przy Małych Organach Myśliborskich

Wspomnianych pierścieni Lieseganga należy szukać na odłamkach skalnych w bocznej części kamieniołomu. Mało które są wprawdzie tak efektowne jak te ze zdjęcia na tablicy, ale równie ciekawe są żyłkowania na przekroju słupa. Przy okazji możemy zobaczyć ściśle chronione okazy paprotki zwyczajnej.

Bokiem wyrobiska można ostrożnie wdrapać się na szczyt Rataja, by podjąć próbę odnalezienia pozostałości grodziska.

Schodząc w kierunku zachodnim można z pewnego miejsca zaobserwować układ tutejszych słupów: pionowy w dolnej części i prawie poziomy w górnej.

Zachodnim zboczem Rataja przebiega ścieżka dydaktyczna „Śladami Trzebowian”. Na tablicy ustawionej przy leśnym dukcie znajdziemy dużo więcej informacji o średniowiecznym grodzie na Rataju.

Kamieniołom bazaltu na Kamiennej Górze w Lubaniu.

Bazalt już od średniowiecza służył mieszkańcom Lubania i okolic jako materiał budowlany. W wielu obecnych zabytkach Lubania ( np. mury miejskie z Basztą Bracką, Dom Solny ), zastosowano bazaltowy budulec. Wydobywany początkowo w niewielkich łomach, stał się w XIX w. przedmiotem przemysłowej eksploatacji, która w czasach rozbudowy sieci dróg w Polsce trwa do chwili obecnej. Najbardziej znanym odsłonięciem Lubańskiej Pokrywy Wulkanicznej jest nieczynny kamieniołom na Kamiennej Górze w Lubaniu. Łatwo trafić do niego z niewielkiego parkingu z tablicami dydaktycznymi przy ulicy J. Dąbrowskiego.

Bazalty nefelinowe utworzyły tu pokrywę lawową o grubości do 100 m. Działalność kamieniołomu odsłoniła pięknie wykształcone słupy o wysokości 13 – 18 m.

Ściany wyrobiska ciągną się na długości 150 metrów, na krańcu znajduje się niewielki staw. Stanowisko to jest chronione od 1994 r. jako pomnik przyrody nieożywionej.

Pod wpływem czynników atmosferycznych słupy w górnej części wyrobiska mają wyraźnie zaokrąglone naroża.

W rumowisku skalnym pod ścianą łomu leży wiele głazów, których kształt zbliżony już jest  do kuli.

Jest to znakomity przykład wietrzenia kulistego bazaltu.

To samo zjawisko można zaobserwować na blokach skalnych leżących w innych częściach parku.

Pod wpływem wielokrotnego nagrzewania ciemnej powierzchni bazaltu, wierzchnie warstwy łuszczą się.

Oprócz walorów geologicznych, park na Kamiennej Górze o powierzchni 13.6 ha jest miejscem występowania wielu pomnikowych drzew, o nich w następnym artykule.