Kamień Powstańców k. Sawina (pow. chełmski, lubelskie).

Jedynym pomnikiem przyrody nieożywionej gminy Sawin (pow. chełmski, lubelskie) jest głaz narzutowy zwany Kamieniem Powstańców. Eratyk leży w kompleksie leśnym (oddz. 118g) pomiędzy Sawinem a Malinówką, niedaleko przebiegającego obok żółto znakowanego szlaku turystycznego („Pojezierny Południowy” z Urszulina do Hniszowa). Zmotoryzowani turyści pragnący odnaleźć głaz muszą skręcić w lewo (jadąc od strony Chełma) z drogi 812 w ulicę Zastawie. Skrzyżowanie jest dobrze oznakowane drogowskazami oraz tablicą opisującą narzutniak.

Jedziemy dalej drogą z betonowych płyt ok. 1300 m aż do zakazu wjazdu do lasu, przy ostatnim budynku zostawiamy auto i dalej poruszamy się piechotą lub rowerem.

Po przejściu krótkiego odcinka wchodzimy na żółty szlak i dalej za drogowskazami (uwaga – mogą być uszkodzone lub zerwane !) do wyraźnego obniżenia terenu ze strumieniem.

Tuż przed strumieniem opuszczamy żółty szlak i skręcamy w prawo i po 100 m w lewo. Z tego miejsca widać już dużą tablicę ustawioną przy głazie (od wejścia do lasu ok. 740 m).

Eratyk niewiele wystaje ponad powierzchnię gruntu, przed nim ustawiono kamienną tablicę z nieczytelnymi już napisami.

GPS N 51°17′25.94″ , E 23°25′57.51″

Jak każdy głaz narzutowy został on przywleczony w plejstocenie przez lądolód skandynawski, obwód eratyku o kształcie owalnym 7 m, długość 230 cm, szerokość 230 cm i wysokość do 50 cm. Materiał budujący głaz to granit skandynawski z widocznymi na części powierzchni żyłami kwarcowymi. Ogłoszony pomnikiem przyrody od 30.11.1961 r.

Oprócz wartości przyrodniczych Kamień Powstańców posiada również walory historyczne. Według tradycji było to bowiem miejsce zbiórki i biwaków powstańców styczniowych.

Jak wspomniano wcześniej, żółty szlak który wędrowaliśmy w kierunku głazu prowadzi aż do Hniszowa – niewielkiej wioski zlokalizowanej tuż przy granicy. W miejscowym parku rośnie najgrubszy w Lubelszczyźnie dąb szypułkowy o nazwie Bolko. więcej o nim w następnym artykule.

Pomnikowy głaz w Trupiance (gm. Lutomiersk, łódzkie).

Próba wskazania największego, pomnikowego głazu narzutowego w województwie łódzkim zderza się z pewnymi problemami. Z niemal idealnym kandydatem – olbrzymim „Głazem Mszczonowskim” o obwodzie 40 m związanych jest wiele niejasności: 1. Piaskowiec budujący głaz nie pochodzi ze Skandynawii – nie wiadomo więc czy mamy do czynienia z eratykiem, pseudoeratykiem, porwakiem czy nunatakiem? 2. Istnieją wątpliwości czy głaz jest objęty ochroną pomnikową. Z powyższych względów jako rekordowy wymienia się eratyk leżący niedaleko Trupianki. Wprawdzie jest on dużo mniejszy od tego w Zawadach, ale jego pochodzenie polodowcowe jest niezaprzeczalne. Trupianka to część wsi Orzechów (gm. Lutomiersk, pow. pabianicki, łódzkie); głaz leży na terenie leśnym, dokładnie 330 m na południe od budynku remizy strażackiej.

GPS N 51°49′07″ , E 19°07′43″

Obwód głazu wynosi 1060 cm, długość 3.4 m, szerokość 3.3 m, wysokość ponad 1.6 m. Eratyk został przytransportowany przez plejstoceński lądolód podczas zlodowacenia środkowopolskiego (zlodowacenie Warty, ok. 200 tys. lat temu).

Narzutniak w większej części porośnięty jest mchem, jego górna powierzchnia jest prawie płaska.

Materiałem budującym głaz jest grubokrystaliczny, różowy granit (rapakiwi), o kryształach skaleni osiągających wielkość kilku centymetrów.

Głaz w Trupiance został objęty ochroną pomnikową w lutym 1998 r. i jest jedynym pomnikiem przyrody nieożywionej w gminie Lutomiersk. Po obejrzeniu głazu warto wybrać się do odległego o 5 km Bełdowa (gm. Aleksandrów Łódzki). We wsi znajduje się jedno z najciekawszych w woj. łódzkim zgrupowań pomnikowych dębów oraz   wiązów. Więcej o Bełdowie w następnym artykule.